İşletme büyüdükçe faaliyetler artmakta, faaliyetleri (işleri) yapmak üzere işletmeye
pek çok insan katılmakta, sonuç olarak da işletmede yapılacak pek çok iş ve bu işleri görmek
üzere pek çok insan bir araya gelmektedir. İşletmenin amaçlarına uygun bir şekilde kimlerin
hangi işlerde görev alacaklarının ve aralarındaki iş ilişkilerinin belirlenmesine, bütün iktisadi
faaliyetlerin düzenlenmesine işletmenin örgütlenmesi denir.
Örgütlenme sürecinin temel amacı, örgütsel başarı için gerekli öğeleri etkili ve verimli
bir biçimde uyum içinde bir araya getirmektir. İyi bir örgütlenmenin bulunmayışı, amaçları
başarmak bir yana, karışıklıkların ortaya çıkmasına neden olur. Örgütleme işlevi etkili bir
biçimde yerine getirilirken, personel kendisinden beklenen rol ve işlevleri anlayacağı gibi,
örgütün amacını da anlamış olacaktır. Üstelik çalışanların her biri, görevlerinin örgütün diğer
bölümlerinde çalışanların görevleriyle olan ilişkisini anlayacağı gibi, kime rapor ve hesap
verip, sorumluluklarının ne olacağını da göreceklerdir.
Tanımı
Bir örgüt oluşturma veya örgütün etkili olarak
çalışabilmesi için seçilen işler, bireyler ve işyerleri
arasında yetki ilişkilerinin kurulması faaliyetlerinin
tümüne örgütlenme denir. Bu açıdan örgütleme, maddi
ve beşeri unsurların bir amaç doğrultusunda
düzenlenmesi biçiminde de tanımlanabilmektedir.
Örgütlemenin Özellikleri
Örgütlemede dikkat edilecek noktalar çalışanların uzmanlaşma durumları, işin
mahiyeti ve denetim imkânlarıdır. Bir örgütün yapısının işin durumuna göre
düzenlenmemesi halinde mevcut planların sonuca ulaşması düşünülemez.
Örgütlenme özellikleri:
􀂾 Örgütün yapısı amaçlarını gerçekleştirmeye uygun olmalıdır.
􀂾 Örgütün yapısı çevresine uyum sağlamalıdır.
􀂾 Örgütün yapısı, iş görenlerin niteliğine ve niceliğine uygun olmalıdır.
􀂾 Örgütün yapısını oluşturan bölümler ve birimler arasında denge olmalıdır.
􀂾 Örgütün yapısı, iş görenlerin yönetime katılmasına uygun olmalıdır.
􀂾 Örgütün yapısında sıra dizini basamakları çok olmamalıdır.
􀂾 İnsan kaynaklarının değerlendirilmesi gerekir.
􀂾 Fiziksel olanakların değerlendirilmesi gerekir.
􀂾 İşlevlerin, fiziksel olanakların ve insan kaynaklarının örgütsel bir yapı içinde
gruplandırılması (işlevlendirme ve bölümlere ayırma) gerekir.
􀂾 Belli bir işi yapma yükümlülüğünün (sorumluluk) ve bu işi yapmak için gerekli
kararları verme ve harekete geçme hakkının (yetki) saptanması gerekir.
􀂾 İşin başarılıp başarılamadığının belirlenmesi (hesap verme) gerekir.
Örgütleme Türleri
Örgütler, gerek kamu yönetiminde, gerek özel kesimde (işletmelerde) amaçlarına ve
yapacakları hizmetlerin niteliklerine bağlı olarak bazı modellere göre kurulurlar.
Örgütlendirmede kullanılan başlıca örgüt modelleri (biçimleri) dördü esas, biri karma model
olmak üzere şunlardır:
􀂾 Fonksiyonel (Görevsel) Esasa Göre Örgütlenme
􀂾 Üretim Esaslarına Göre Örgütlenme
􀂾 Coğrafi Bölge Esasına Göre (Bölgesel) Örgütlenme
􀂾 Hizmet Edilen Kurumlar (gruplar ya da müşteri) Esas Alınarak Oluşturulan
Örgütlenme
􀂾 Karma Model

Fonksiyonel (Görevsel) Esasa Göre Örgütlenme
Bu model, benzer nitelikteki görevlerin (işlerin) bir araya toplanması suretiyle
örgütlendirme yapılmasına dayanır. Diğer bir deyişle, bir örgütün birimlerinin her biri belli
özelliği taşıyan türdeki işleri (görevleri) yapacak biçimde oluşturulursa görevsel
(fonksiyonel) bir örgütlenme yapılmış olur.
Fonksiyonel modele örnek olarak kamu hizmetlerinin bakanlıklar arasındaki dağılımı,
bakanlıkların iç kuruluşu gösterilebilir. Sağlık işleri Sağlık, güvenlik işleri İçişleri, dışişleri
konuları Dışişleri, bayındırlık işleri Bayındırlık ve İskân Bakanlıklarında toplanmıştır.
Genellikle bakanlıkların iç örgütlenmeleri de aynı modeldir.
Üretim Esaslarına Göre Örgütlenme
Bu tür örgütlenme, örgütün (kuruluşun) ürettiği ürün esasına dayanır. Bu modelde
üretilen aynı ya da benzer ürünler için bir birim kurulur. Örneğin: Bir otomobil fabrikası
motor, lastik, karoseri, elektrik donanımı vb servisleri esasına göre örgütlenebileceği gibi, bir
tekstil fabrikası da ipekli, yünlü, sentetik, perdelik kumaşlar üreten servisler olarak
örgütlenirlerse sözü edilen modelde bir örgütlenme yapılmış olur.
Coğrafi Bölge Esasına Göre (bölgesel olarak) Yapılan Örgütlenme
Bu modelde örgütü oluşturan birimler, belli bir bölge halkına ya da belli bir bölgedeki
kuruluşlara hizmet edecek biçimde kurulmaktadır. Örneğin bakanlıkların bölge, il ve ilçe
kuruluşları; bazı kuruluşların merkez örgütlerinin doğu, batı, kuzey, güney, merkez bölgeleri
büroları biçiminde kurulması, bu modele uygun bir örgütlenmedir. Belediye, polis ve
jandarma örgütleri de belli bir alanda yetkili ve sorumludurlar. Bunun gibi bir kamu iktisadi
teşebbüsünün ya da özel sektörde bir fabrikanın yönetsel yapısının, ülkenin belli bir coğrafi
bölgesinin gereksinmelerini saptayarak, yalnız bu bölgeden sipariş alacak ve ürettiği
maddeleri de yalnız o coğrafi bölgeye satacak biçimde örgütlenmesi de sözü edilen modele
uyan bir örgütlenme olur.
Hizmet Edilen Kurumlar Esas Alınarak Yapılan Örgütlenme
Bu modelde, her birim belli kuruluşlara ya da gruplara (halka, müşteriye) hizmet
edecek biçimde bir yapıya sahiptir. Örneğin; Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu,
BAĞ-KUR.
Bu kurumlar değişik ve farklı gruplara hizmet etmektedir. Kızılay, Askerlik Şubeleri,
Emniyet Çocuk Bürosu, OYAK, MKE bu örgütlenme modeli için örneklerdir.
Büyük bir süpermarketin çocuk reyonunun çocuklara, kadın reyonunun kadınlara,
erkek reyonunun da erkeklere hizmet etmesi gibi.
Karma Model
Bu model, yukarıda açıklanan modellerden iki ya da üçünün birlikte kullanılmasıdır.
Karma modele göre kurulan bir örgütte, her alt (dikey) kademe için değişik bir model esas
alınır.
Günümüzde modern örgütler kendileri için saptanan amaçları gerçekleştirmek, verilen
hizmetleri (işleri) başarmak üzere çoğunlukla karma modelde kurulmaktadır. Böylece örgüt
daha kapsamlı olmakta, işler uzmanlığın sağladığı avantajlardan yararlanılarak daha süratli,
ekonomik ve kaliteli biçimde yapılabilmektedir.
Örgütlemenin Faydaları
Örgütlemenin faydaları:
􀂾 Personel, amaç ve görevini daha kolay anlar, öğrenir ve bu amaca yönelir, verim
artar.
􀂾 Uzmanlaşma sağlanır.
􀂾 Bölgenin iklimi, insan kaynakları ile ulaştırma, eğitim vb. karakter ve olanakları
bilinir. Buna göre iş, hizmet ya da üretim daha olumlu olarak ve güvenle yapılır.
􀂾 İlgililer halkı, kuruluşları (müşterileri) daha yakından tanıyabilir. Hizmette
başarı şansı artar.
􀂾 Hizmetten yararlanacak kurumların (grupların, müşterilerin) istek ve arzuları
daha iyi bilinir.
􀂾 Belli konularda inceleme yapmak kolaydır.
􀂾 Kişiler ve birimler arasında rasyonel iş bölümüne müsaittir.
􀂾 Araç, gereç, makine-malzeme verimli olarak kullanılabilir.
􀂾 Çalışma ve üretim teknikleri geliştirilebilir.
􀂾 Denetim kolaydır.
􀂾 İş akımının düzenlenmesi kolaydır.



kaynak : MEGEP | İş Organizasyonu