Toprak Kirliliğinin İnsan ve Çevresine Etkileri
Erozyonun Etkileri


Batı dillerinde toprak aşınmasının her çeşidi erozyon kelimesi ile ifade edilir. Toprak
parçacıklarının dış kuvvetlerin tesiri ile hareket halinde su ve rüzgarla bulunduğu yerlerden
koparılarak başka yerlere taşınıp yığılması olayına erozyon denir. Tabii şartlar altında
meydana gelen erozyona, tabii veya jeolojik erozyon ismi verilmektedir. Bu erozyon tipinde,
toprağın bitki örtüsü ve tabii düzeni erozyonu doğuran su ve rüzgarın hızını frenlemektedir.
Bu sayede yavaş yavaş seyreden tabii erozyonla taşınan materyal yerine, yenisi
oluşmaktadır. Tabii erozyonun şiddetine bağlı olarak arazi yüzeyindeki çıkıntılar aşınmakta,
çukurluklar dolarak ovalar teşekkül etmektedir.

Resim 4.6: Erozyonu engelleyen yeşil alanlar (DimÇayı-Alanya)

İkinci erozyon tipi, hızlandırılmış erozyondur. İnsanlar tarafından kültüre alınan
eğimli sahalarda tedbir alınmadan ziraat yapıldığı, meralar aşırı derecede otlatıldığı,
ormanlar tahrip edildiği takdirde arazinin erozyonunu frenleyici faktörler zayıflar ve yağan
yağışların büyük bir kısmı yüzeysel akışa geçerek direnci azalan toprak zerrelerini süratle
taşımaya başlar.
Erozyonla çok miktarda tarıma elverişli toprak kaybı söz konusudur. Verimli toprağın
yok olmasından dolayı tarımsal üretimdeki düşüş, ürün kalitesinde bozulma, besin
zincirindeki eksikliklerin yanı sıra erozyonla taşınan topraklar, denizlerde ve akarsularda
bulanıklık oluşturarak su içi ekolojik dengeyi etkilemektedir. Arazinin iyi
ağaçlandırılmaması, orman yangınları, ormanların kaçak olarak kesilerek tarım alanı haline
getirilmesi erozyona sebep olmakta, bu da su kirliliğini oluşturmaktadır.
Erozyon nedeniyle tabii çayır-mera sahaları, ağır otlatma ve zirai açmalarla iyice
tahrip olmuş ve erozyon olayı ile vasfını kaybetmiştir.

Yaşlık ve Çoraklığın Etkileri
Belli bir arazi parçası, yılın bazı dönemlerinde yaşlık, bazı dönemlerinde de çoraklık
sorunu ile karşı karşıya kalabilir. Çoraklık, toprağın verimini düşüren ve bitkilerin
gelişmesini engelleyen bir sorun olarak çevreye zarar vermektedir.

Resim 4.8: Çölleşmiş toprak

Yaşlığın da, gerek toprağı kullanılamaz duruma getirmesi, gerekse bataklık ve benzeri
şekillerde çevreye zararlı etkileri görülmektedir.
Taşlık ve Kayalığın Etkileri
Çapları 25 cm. den büyük kaya parçalan ile topraktaki çıplak yerli kayalar toprak
kitlesinden sayılmaz. Bununla beraber, bunların toprak kullanma üzerindeki etkileri, bir
taraftan ziraat makinelerinin kullanımı zorlaştırmaları veya engellemeleri, diğer taraftan
toprak kitlesini gevşetmeleri yüzünden önemlidir.
Gübre ve Gübrelemenin Etkileri
Kimyasal gübre ve tarım ilacı uygulamaları da toprağın zamanla niteliklerini
kaybetmesine yol açmaktadır. Toprak yapısını bilmeden bilinçsizce yapılan kimyasal
gübrelerle gübreleme, bitkisel verimin düşmesinden başka, ileride toprak yapısının
değişmesine de yol açabilir. Toprağın verimini arttırmak için yapılan gübrelemenin yol açtığı
sorunlar iki grupta toplanabilir:
Gübrelemenin Çevreye ve İnsana Etkileri:
+ Yanlış gübre cinsi kullanarak bitkilerde yanmalara ve kurumalara ve sonuç
olarak ürünün azalmasına neden olmaktadır. Üretimi olumsuz etkilemektedir.
+ Yanlış cins ve aşırı miktarda gübre kullanımı toprağın pH’ının normalden
uzaklaşarak özelliğinin bozulmasına, mikroorganizma yaşamının olumsuz
yönde etkilenmesine neden olmaktadır. Ekolojik dengeyi bozmaktadır.
+ Uygun olmayan zamanlarda ve yanlış toprak derinliğine verilen gübrenin ürün
randımanının artmasına ve eksilmesine neden olmaktadır.
+ Yanlış gübre cinsi kullanmak topraktaki bitki-besin maddesi dengesinin
bozulmasına neden olmaktadır.
+ Fazla miktarda azotlu gübre kullanılması sonucu topraktan yıkanmalarla içme
suları ve akarsularla nitrat miktarı artabilmektedir, yüksek nitratın insan
sağlığına zararlı etkileri vardır.
+ Fosforlu gübrelerin yüzeysel akışlarla taşınması sonucu içme suları ve diğer
akarsuların fosfat kapsamları yükselebilmektedir.
+ Fazla miktarda nitrojenli gübrelerle gübrelenmiş topraklardaki bitkilerde
nitrozamin gibi kanserojen maddeler oluşmakta, özellikle yaprakları yenen
marul ve ıspanak gibi bitkilerde zararlı nitrat ve nitrik birikmeleri olmaktadır.
Endüstriyel Kirlilik ve Tarım Arazisinde Bozulmaların Etkileri
Sanayi bölgelerindeki katı ve sıvı atıkların toprağa bırakılması ve maden yataklarının
toprak üzerinde bırakılması ile radyoaktif atıkların toprağa verilmesi sonucunda ağır metaller
toprağa karışabilmektedir. Özellikle kurşun, kadminyum, krom, nikel, cıva ve çinko belli
başlı ağır metaller olup, toprağın doğal karakterini değiştirebilmekte ve mikroorganizmaları
etkilemektedir. Atıkların bulunduğu çevredeki toprağın ekolojik dengesini bozmaktadır.
Ürün kalitesi etkilenmektedir. Üretilen besinleri insan vücudu için zararlı hale getirmektedir.
Endüstri atık suları, fazla miktarda iz elementleri ve özellikle canlılar için toksit
maddeleri fazla içerdiklerinden toprak canlıları üzerinde olumsuz etkide bulunurlar.
Kanalizasyon sularının pH değerleri ve tuz içerikleri de toprak canlılarının gelişmesine
olumsuz yönde etki yapar. Kanalizasyon suyu, besin maddeleri ve organik maddelerce
zengin olduğundan toprak mikroorganizmalarının çoğunun artması üzerine olumlu etkide
bulunur. Mekanik olarak temizlenmiş kanalizasyon suyu ile toprağın sulanması sonucunda
biyolojik aktivitenin bir ölçüsü olan karbondioksit çıkışının iki kata kadar yükseldiği
saptanmıştır. Bu durum topraktaki mikroorganizmaların sayısının çoğalmasının bir
sonucudur. Özellikle topraktaki azotobakteri sayısı 10 katına kadar çıkabilmektedir.
Arıtma çamuru ile gübreleme de topraktaki mikroorganizma sayısını arttırıcı yönde
uygulanması, toprak havalandırmasını kesintiye uğratıyor veya engelliyorsa toprak faunası
üzerine olumsuz yönde etki yapar. Kanalizasyon suyu ve arıtma çamurunun bitki besin
elementi sağlaması yanında bazı problemleri de birlikte getireceği gözden uzak
tutulmamalıdır. Bunlardan biri, yetiştirilecek bitki türünün sınırlı olmasıdır. Ayrıca, toprakta
pH değerinin, iz elementlerin ve bitkiye toksit olan maddelerin yükselmesi de söz
konusudur.
Toprak kirliliğinin tarımsal açıdan çevre sağlığına en önemli etkisi, topraktaki
kirleticilerin bitki bünyesine geçerek bu bitkilerin ya doğrudan ya da bu bitkilerle beslenen
hayvanların besin olarak tüketilmesi sonucu insan bünyesine geçmesidir. Bundan başka
özellikle çiftçi (üretici) sağlığı açısından kirlenmiş toprakla derinin (el, ayak) temas etmesi,
kirlenmiş toprak tozlarının yutulması, topraktan özellikle kuruma esnasında buharlaşan cıva
vb kirleticilerin teneffüs edilmesi gibi tam olarak boyutları ve sonuçları yeterince
araştırılmamış birçok muhtemel sağlık sorunu vardır.